EDUKACJA I TERAPIA

W prowadzonej edukacji i terapii dzieci autystycznych często trafiamy na opór i protest. Szczególnie kiedy proponujemy włączenie ich do nowych form aktywności lub do poznawania czegoś nowego. Wynika to ze strachu przed zmianą dotychczasowego rytmu dnia, strachu przed zmianą otoczenia. Każdy nowy element zaburza homeostazę dziecka. Dziecko, chcąc się bronić przed tym, włącza cały znany sobie repertuar zachowań w postaci płaczu, krzyku, rzucania się na podłogę, gryzienia itp, aby powrócić do pierwotnego stanu. Takie zachowania nie sprzyjają z pewnością terapii i edukacji. Aby temu przeciwdziałać, należy bazować na takim elemencie, który daje poczucie bezpieczeństwa. Najlepiej jest, jeśli takim elementem jest osoba terapeuty, któremu dziecko ufa. Drugim czynnikiem niwelującym takie zachowania jest strukturyzacja czasu, przestrzeni, osób, przedmiotów, języka.

SZKŁO PŁASKIE OKIENNE

Szkło płaskie okienne produkuje się o grubościach 2—10 mm. Wymiary maksymalne szkła płaskiego 180X350 cm lub większe na zamówienie w hucie szkła. W zależności od ilości Wad rozróżnia się dwa gatunki: I i II. Szkło powinno być bezbarwne. Przepuszczalność światła wynosi: dla szkła o grubości mm — 88%, a dla szkła o grubości 7 do 100 mm — 77%. Szkło okienne płaskie dzieli się na dwa gatunki w zależności od wykazywanych wad (nierównoległość płaszczyzn, niewłaściwa grubość, pęcherze, odpryski, wypukłości, zadrapania itp.). Szkło pakuje się w skrzynie lub klatki drewniane, umieszczając między poszczególnymi płytami przekładki z papieru. Przewozi się je i magazynuje w pozycji pionowej, w pomieszczeniach krytych, zabezpieczonych od wilgoci. Szkło zamoczone lub pokryte wilgocią należy przesuszyć i przepakować, gdyż mogą powstawać na powierzchni plamy niemożliwe do usunięcia. Szkło płaskie wzorzyste jedną powierzchnię ma gładką, a drugą wyprofilowaną w postaci drobnych prążków, rozetek lub figur geometrycznych. Wymiary płyt 30X30 cm do 250X400 cm, a grubość 3,5-4-11 mm. Szkło‘walcowane surowe ma obydwie powierzchnie najczęściej młotkowane. Wymiary jak szkła wzorzystego. Magazynowanie i transport jest taki sam jak szkła okiennego. Ma zastosowanie do szklenia otworów wewnętrznych w pomieszczeniach biurowych i mieszkalnych. Szkło płaskie zbrojone ma wewnątrz siatkę metalową, o kwadratowym lub sześciokątnym kształcie oczek. Siatka zabezpiecza szybę po stłuczeniu przed rozpryśnięciem się. Jest stosowane do szklenia okien i drzwi w fabrykach, halach sportowych, targowych, do szklenia świetlików hal przemysłowych itp.

ALUMINIUM

Aluminium zaczęto produkować ponad sto lat temu. Jednakże szybki rozbój w dziedzinie produkcji i stosowania tego materiału w budownictwie nastąpił dopiero w okresie po roku 1945. Podstawową cechą charakterystyczną aluminium jest mała gęstość pozorna równa ok. 2,6 Mg/m3. Do celów konstrukcyjnych stosuje się wyłącznie stopy aluminiowe, głównie z miedzią, krzemem, magnezem, manganem i cynkiem. Z wyrobów walcowanych spotykamy w budownictwie blachy, folie i kształtowniki. Blachy aluminiowe produkowane są o grubościach 0,3-^10 mm i szerokości 40-f-150 cm; masa lm2 odpowiednio 0,855-^28,5 kg. Blachy powinny być przechowywane w suchych i ciepłych pomieszczeniach zabezpieczonych przed wilgocią. W odniesieniu do transportu wymaga się czystych i krytych środków przewozowych i zabezpieczenia materiału od uszkodzeń mechanicznych. Taśmy mogą mieć grubość 0,02-f- 0,9 milimetrów. Szerokości taśm wynoszą 100-^-400 mm. Dostarczane są w kręgach owiniętych papierem i ściągniętych bednarką; wymagają również zabezpieczenia przed wilgocią. Folia aluminiowa o grubości 5-t-20 m[A jest walcowana z blach 0,5-^0,8 mm do potrzebnej grubości. Folie mogą być gładkie, w desenie, barwione, mogą być też łączone z innymi materiałami np. z wyrobami z tworzyw sztucznych lub materiałami do izolacji przeciwwilgociowej. Kształtowniki otrzymuje się przez tłoczenie. Produkowane są głównie kątowniki (10X10-^80X80 mm), teowniki (15X15-f-80X80 mm), ceowniki (20X10-^80X45 mm). Aluminium znajduje zastosowanie do budowy zbiorników, wiązarów i kratownic dachowych, do ścian osłonowych, drzwi i okien itp.

SIATKI

W zależności od sposobu przygotowania siatki stalowe dzieli się na plecione, ślimakowe i jednolite (ciągnione). Siatki plecione są najprostszym typem siatki. Mają one oczka kwadratowe o boku do 10 cm. Grubość drutu jest różna i waha się 0,5^-1 mm. Stosuje się je najczęściej w ścianach i stropach, w miejscach narażonych na pękanie tynku, np. na szczelinach dylatacyjnych lub na stykach płyt wiórkowo-cementowych.’ Siatki zwija się w rolki i przechowuje w miejscach zabezpieczonych przed opadami atmosferycznymi. Siatki ślimakowe mają oczka kwadratowe lub czasami sześciokątne i przeznaczone są przede wszystkim do wykonywania ogrodzeń. Wielkość oczek jest różna i waha się w granicach 2-^-8 cm. Odcinki siatki długości do 2,0 m i szerokości 1,5 m zwija się w rolki. Na żądanie zamawiającego siatki mogą mieć inne wymiary. Rolki siatki ślimakowej, zwanej także ogrodzeniową, należy składować w pozycji pionowej w miejscach zabezpieczających ją przed opadami atmosferycznymi. Siatki produkowane są z drutu stalowego lub drutu stalowego ocynkowanego. Siatki jednolite produkowane są z blachy stalowej nacinanej w odpowiednich odstępach na wąskie paski. Następnie blachę rozciąga się w kie-, runku prostopadłym do nacięć. Wymiary siatki zależą od wymiarów blach. Szerokość dochodzi do 2,5 m, długość zależy od zamówienia i możliwości transportu, a więc praktycznie do 4 m. Wielkość oczek w siatce wymiaruje się po ich przekątnych, np. 40/115 mm. Siatki jednolite magazynuje się w stosach w miejscach zabezpieczających je przed opadami atmosferycznymi. Rury stalowe stosuje się w instalacjach wodociągowych, gazowych i centralnego ogrzewania. Rury stalowe gwintowane łączy się za pośrednictwem odpowiednich, również gwintowanych kształtek.Produkuje się dwa rodzaje wyrobów tego typu:

  • B — rury bez szwu,
  • Z — rury ze szwem.

Podział ten wynika z odmiennego sposobu obróbki materiału podczas walcowania.
Rury przeznaczone do instalacji wody pitnej mają ocynkowaną powierzchnię wewnętrzną i zewnętrzną. Długości handlowe wynoszą 4-4-8 m, średnice 100-4-150 mm.

BLACHY

Blachy stalowe (czarne) dzieli się na grube i cienkie. Blachy grube o grubości 5-i-60 mm walcuje się na gorąco ze stali węglowej z przeznaczeniem do celów budowlanych. Długość blach wynosi 5-4-16 m, a szerokość 1^-3,5 m. Blachę przewozi się luzem i składuje w pomieszczeniach suchych i zamkniętych. Blachy żeberkowe mają na jednej płaszczyźnie żeberka (garby) wzajemnie przecinające się, tworzące prostokąty, romby lub kwadraty. Grubość blach waha się 3,5-4-20 mm. Pozostałe wymiary zależą od grubości; szerokość maksymalna wynosi 1,5 m, a długość 3-4-6 m.
Blachy żebrkowe stosowane są do budowy pomostów, schodów, przykryć kanałów itp. Zasady składowania takie same jak blach grubych (czarnych). Blachy cienkie produkuje się o grubościach 0,45-f- -4-4,5 mm przez walcowanie na gorąco stali węglowej pospolitej i zwykłej jakości. Pozostałe wymiary 0,6X1,2 m-Hl,5X3 m. Produkowane są także blachy stalowe obustronnie ocynkowane dostarczane w arkuszach lub kręgach. Wymiary blach w arkuszach są: grubość 0,4-4-2,5 mm, szerokość 75-4-125 cm i długość 150-^250 cm. Wymiary blach w kręgach są takie same jak blach w arkuszach, z tym że długość jest ograniczona masą kręgu (1,5-4-5 Mg).

MARMURY

W Polsce marmury występują na terenie Dolnego Śląska. Cechą charakterystyczną tych materiałów jest to, że mają budowę drobnokrystaliczną i dają się pięknie polerować. Gęstość pozorna wynosi ok. 2,7 Mg/m3, wytrzymałość na ściskanie 1000-1200 kG/cm2 i (98—118 MN/m2); mają bardzo małą nasiąkliwość (poniżej 0,2% wagowo) oraz są całkowicie mrozoodporne. Wydobywa się je w postaci bloków o wymiarach standardowych 1,2X0,6X0,4 m. Doskonale nadają się na okładziny, posadzki, stopnie schodów, parapety okienne, cokoły itp.

GNEJSY

Gnejsy występują na Dolnym Śląsku, w Karpatach i Tatrach. Swoim składem odpowiadają granitom, strukturę mają ziarnistą, a teksturę warstwową. Wytrzymałość na ściskanie jest rzędu 1500 kG/cm2 (150 MN/m2). Barwa szara. Mają zastosowanie głównie jako surowiec do produkcji kruszyw.

DREWNO BUDOWLANE

Drewnem, w odróżnieniu od pojęcia drzewa (roślina drzewiasta), nazywamy drzewo ścięte stanowiące surowiec przemysłowy. W przekroju poprzecznym pnia rozróżniamy: rdzeń, słoje roczne, promienie rdzeniowe i korę. W skład chemiczny drewna wchodzą: węgiel w ilości od. 50%, tlen ok. 43%, wodór ok. 6%, azot ok. 0,2% i składniki mineralne. Tworzą one złożone związki organiczne, jak: celulozę, hemi celulozę, ligninę, żywice, garbniki itp.  Drzewa dzielimy na iglaste i liściaste. Drewno z drzew iglastych stosowane w budownictwie to przede wszystkim: sosna, świerk i jodła. Modrzew jest spotykany rzadko i stosowany w sporadycznych wypadkach. Drewno z drzew liściastych stosowane w budownictwie, to: dąb, jesion, buk, wiąz i rzadziej olcha. Sosna rosnąca w zwartym lesie ma pień prosty i wysoki. Natomiast drzewa rosnące samotnie karłowacieją. Lepsze cechy techniczne mają sosny rosnące na terenach suchych i piaszczystych. Gorsze gatunki pochodzą z miejsc mokrych. Najlepsze właściwości techniczne ma drewno z drzew ściętych w wieku 80-f-150 lat. Drewno sosnowe jest średnio twarde i łatwe w obróbce. W budownictwie ma bardzo szerokie zastosowanie na elementy konstrukcji budynków (belki stropowe, więźby dachowe), deskowanie, podłogi, stolarkę, pale mostowe, podkłady kolejowe, słupy itp.

BUDOWA CZĄSTECZEK

Po zaznajomieniu się z budową atomu omówimy teraz budowę cząsteczek. Atomy, które na zewnętrznej sferze mają mniej niż 8 elektronów, dążą do uzupełniania ich liczby do 8. Atom chloru na sferze zewnętrznej ma 7 elektronów, a więc do 8 brakuje mu tylko jednego elektronu. Natomiast atom sodu ma w zewnętrznej sferze 1 elektron. Jeśli zatem nastąpi spotkanie atomu chloru z atomem sodu, to 1 elektron od sodu przejdzie do chloru i dzięki temu oba atomy uzyskają w sferze zewnętrznej po 8 elektronów. Ponadto na skutek utraty ładunku ujemnego atom sodu uzyska przewagę ładunku dodatniego jądra nad ładunkami ujemnymi swoich elektronów i stanie się wtedy kationem, tomsonity a czyli dodatnio naładowanym jonem Na+. Nato miast atom chloru podbierając ładunek ujemny stanie się anionem, czyli jonem ujemnym Cl-. Jony te będą się wzajemnie przyciągać i w ten sposób powstanie cząsteczka chlorku sodowego o wzorze NaCl. W podobny sposób powstają cząsteczki innych substancji. Cząsteczki tego rodzaju, które zbudowane są z jonów, nazywamy cząsteczkami o wiązaniach jonowych. Cząsteczki mogą powstawać również w inny sposób. Na przykład dwa atomy chloru tworzą cząsteczkę w ten sposób, że łączą się ze sobą za pomocą pary elektronów, która należy jednocześnie do obu atomów. Takie wiązanie atomów nazywamy wiązaniem atomowym pojedynczym. Mogą być również wiązania między dwoma atomami podwójne, tzn. za pomocą 4 elektronów lub wiązania potrójne za pomocą 6 elektronów.

BUDOWA ATOMU

Zbiór atomów, które mają tę samą liczbę protonów w jądrze, nazywamy pierwiastkiem chemicznym. Obecnie znamy 105 pierwiastków, których atomy zawierają od 1 do 104 protonów. Najprostszą budowę ma atom wodoru, którego jądro zawiera jeden proton, a wokół niego krąży jeden elektron. Bardziej złożoną budowę ma atom helu. Ma on 2 protony, 2 neutrony i 2 elektrony. Atomy zawierające większą liczbę protonów mają budowę bardziej złożoną. Chociaż każdy elektron krąży po własnym torze, to ponieważ niektóre z nich są do siebie bardzo zbliżone, przedstawiamy je na rysunku w postaci jednego koła. Taką grupę zbliżonych torów nazywamy sferą elektro nową. Należy zwrócić uwagę, że atomy tego samego pierwiastka mają ściśle określoną liczbę protonów i elektronów; natomiast mogą się różnić liczbą neutronów. Takie zjawisko nazywamy izotopią. Ponadto należy zapamiętać, że liczba elektronów w sferze zewnętrznej nie może być większa od 8. Atomy wszystkich pierwiastków zestawiono w tablicy zwanej układem okresowym. W tablicy podano symbol atomu, który stanowią pierwsze litery nazwy łacińskiej pierwiastka, masę atomową oraz numer kolejny pierwiastka. Ten numer nosi nazwę liczby atomowej. Liczba atomowa określa jednocześnie, ile protonów i ile neutronów ma dany atom.

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z CHEMII

Otaczająca nas materia składa się z atomów. Do początku XX wieku uważano, że są one niepodzielne. Jednak badania zjawiska promieniotwórczości, prowadzone przez sławną polską uczoną Marią Sklodowską-Curie oraz prace innych badaczy, wykazały, że są one utworzone z dwóch zasadniczych części: jądra i krążących wokół niego elektronów. Jądro atomu stanowi środkową jego część, której średnica, jest około 100 000 razy mniejsza od średnicy całego atomu. Wymiary atomu są bardzo miałe. Na odcinku o długości 1 cm mogłoby się bowiem zmieścić około 100 min ‚ atomów ustawionych jeden za drugim. Jądro atomowe utworzone jest z jeszcze mniejszych cząstek zwanych protonami i neutronami. Masa protonu i neutronu jest prawie taka sama. Natomiast elektron ma masę 1848 razy od nich mniejszą. Neutrony są cząstkami elektrycznie obojętnymi, natomiast protony i elektrony mają ładunki elektryczne równe co do wielkości, lecz o przeciwnych znakach. Protony mają ładunek dodatni, natomiast elektrony ujemny. Ponieważ liczba protonów w atomie równa jest liczbie elektronów, dlatego atom jako całość jest elektrycznie obojętny. Dodatni bowiem ładunek jądra równoważony jest przez ujemny ładunek elektronów. Każdy atom ma określoną masę, którą można wyrazić w gramach. Jednak w chemii wygodniej było obrać inną jednostkę masy. Mianowicie za jednostkę masy obrano masę części atomu węgla. Liczbę, która wskazuje ile razy atom danego pierwiastka ma masę większą od tej jednostki, nazywamy masą atomową.

Z POZORU

Z pozoru wydaje się, że dziecko autystyczne nie chce poznać otoczenia. W zachowaniach tych dzieci dostrze­ga się lęk sprzężony z chęcią poznania. Kiedy poznanie przewyższy lęk, dziecko zaczyna stopniowo zbliżać się do danego obiektu, przetwarzać go. Jeżeli zaakceptuje go, to staje się on bezpiecznym przedmiotem, stanowiącym element bezpieczeństwa w otoczeniu. Takim elementem w otoczeniu, które­go dziecko domaga się w sytuacjach lękotwórczych, może być oglądanie bajek, przytulanie, ulubiona bajka. Ojciec chłopca autystycznego daje przyk­ład nucenia piosenki jako elementu akceptowanego i dającego poczucie bez­pieczeństwa synowi. Piosenka stała się naszym skutecznym środkiem wymu­szania. Płacząc godził się na stosowanie prysznica w czasie kćipieli, na nowe potrawy, nowe lekarstwa – zawsze pokazując, żebym śpiewał mu w charak­terystyczny sposób piosenkę.

W CHAOTYCZNYM ŚWIECIE

Próba pozbawienia ich ulubionych przedmiotów może stać się przyczyną gwałtownych napadów złości. Niedojrzałość społeczna powo­duje, ze zwracają na siebie uwagę społeczną, prezentują zachowania niemoż­liwe do zaakceptowania, np.: mogą kopać, gryźć, zabierać rzeczy w sklepie. Nie reagują one w sposób właściwy na dorosłych a także rówieśników, w spo­sób odmiennu raczej nienormalny odnoszą się do miejsc lub zdarzeń. Jeżeli zostanie przerwana ich samotność lub zmieniony ustalony porządek reagują wściekłością. (Miłkowska 1991, s. 73). Nie tylko lęk przed ludźmi powoduje silne napięcia u dziecka autystycznego.  Podobnie dzieje się przy poznawaniu każdej nowej rzeczy. Dopóki dziecko nie sprawdzi, że przedmiot nie jest obiektem zagrożenia, nie akceptuje go.

JEDNA Z PODSTAWOWYCH CECH

Kułakowska (1993) wskazuje, że epilepsja czołowa, przy zapisie EEG w nor­mie, daje objawy wściekłości, wybuchy niekontrolowanej agresji: zaś pod­czas epilepsji skroniowej napady objawiają się w zachowaniu, bez drgawek, występuje lęk, agresja, dziecko zaczyna się czegoś bać, ale nie jest w stanie tego określić. Po takim napadzie dziecko wchodzi w hiperaktywność lub depresyjność. Podobne objawy towarzysząepilepsjipodkorowo-skroniowej. Stąd ważne wskazanie: należy zacząć leczyć oraz prowadzić terapię nad poznaniem oraz opanowaniem ciała przez dziecko.Jedną z podstawowych cech dziecka autystycznego jest izolowanie się i ucieczka od świata zewnętrznego. Tragedią dzieci autystycznych jest fakt niedostrzegania obecności innych ludzi, ich znaczenia, a także niezdawanie sobie sprawy z niebezpieczeństw takich jak ogień, wysokość, ruch uliczny itp.

CZĘSTO OBSERWOWANE

Stąd często obserwujemy ude­rzanie pięścią po głowie, machanie dłońmi lub przedmiotami w polu widze­nia, uderzanie w okolicach ucha, gryzienie się itp. Ruchy stereotypowe poja­wiają się same z siebie, gdy autystyk nie panuje nad swoim ciałem. Dzieci autystyczne, funkcjonujące na wyższym poziomie, są w stanie opanować takie ruchy. Kontrola takich zachowań powoduje, że dziecko staje się ostroż­niejsze, a zarazem napięte. W zmniejszaniu się zachowań destruktywnych można dopatrywać się nauczenia sposobów właściwego przetwarzania nap­ływających informacji. Dziecko jest wtedy w stanie spokojnie przez jakiś czas siedzieć na krześle, zaczyna rozumieć i wykonywać polecenia. Jest w stanie naśladować – co jest podstawą podjęcia właściwej edukacji.Często kłopoty w zachowaniu dziecka wynikają z zaburzeń neurologicznych.

STEREOTYPOWE ZACHOWANIA

Nie może być ona prowadzona bezpośrednio po zachowaniach destruktywnych, gdyż byłaby nagrodą. Stymulacja z jednej strony odwrażliwia układ nerwowy, a z drugiej strony może być pomocną w przezwyciężaniu zachowań stereotypowych. Pomocnym w stymulacji; nabywaniu właściwej somatognozji i praksji może być wychowanie fizyczne, zajęcia na basenie, jazda konna. Duża ilość ruchu znosi zacho­wania stereotypowe, autoagresywne, zmniejszają się zachowania destruktywne (np.plucie, niszczenie sprzętu) u dzieci autystycznych.Często zachowania stereotypowe i kompulsywne o charakterze autoagre- sywnym mają podłoże wynikające z dezintegracji sensorycznej. Brak odpo­wiedniej ilości doznań dotykowych, słuchowych, wzrokowych jest uzupeł­niany przez dziecko w dostępny mu sposób.

PROWADZENIE STYMULACJI

Należy prowadzić stymulację czuciowo-ruchową. Wskazane jest, przy pomocy piłek, materacy, ciężarków, własnego ciała wytwarzać nacisk na poszczególne części ciała dziecka. Silny nacisk uspokaja i obniża poziom pobudzenia systemu nerwowego. Aby złagodzić lub znieść autoagresywne zachowania, możemy używać wibratorów – szczególnie wtedy, gdy dziecko gryzie się lub uderza. W skrajnych przypadkach można stosować maski footbolowe, kaski, paski skórzane na dłonie, przedramiona, kolana, aby zmniejszyć możliwość samousz- kodzeń. Wskazane jest prowadzenie stymulacji czucia powierzchniowego po­przez szczotkowanie, pocieranie pędzlami, gąbkami, ręcznikami itp. Trzeba jednak pamiętać, aby stymulacja była prowadzona w określonym czasie.

WPŁYW NA CZUCIE

Na czucie głębokie ma wpływ system westybulamy, który poz­wala na odczuwanie siły ciężkości, steruje on ruchami, określa napięcie mięśniowe. Drugim systemem są doznania prioprioceptywne pozwalające odczuwać przez mięśnie pozycje stawów. Kolejnym elementem są doznania kinestetyczne. Jeżeli zaburzona jest integracja pomiędzy tymi systemami (łącznie z systemem taktylnym) to praksja, czyli planowe działanie jest zaburzone. Zaburzony jest wtedy rozwój schematu ciała, somatognozja. Dziecko nie jest w stanie określić np. położenia poszczególnych części ciała, nie jest w stanie określić siły z jaką działa – siedząc na krześle, nagle spada z niego, nie jest w stanie przekroczyć progu, wyjść na ruchome schody, nie potrafi wziąć do ręki określonego przedmiotu itp. Ta dezintegracja sensorycz­na jest w wielu przypadkach powodem zachowań destruktywnych, zachowań społecznie nieakceptowanych. Jak temu przeciwdziałać?

NADWRAŻLIWOŚĆ DOTYKOWA

Nadwrażliwość dotykowa może dotyczyć całej powierzchni ciała lub tylko jego części np. ucha, ust, oka, włosów, paznokci. Stąd dla niektórych dzieci autystycznych bardzo dużymproblememprowadzącym do niezwykłego bólu może być obcinanie paznokci, mycie uszu. Zaburzenia w systemie taktylnym (dotykowym) powodują, iż obrona jest tak mało zahamowana, że każde dotknięcie wywołuje stan alarmowy organizmu (strach, obrona). Stan pobu­dzenia będzie silniejszy, jeżeli dziecko dodatkowo nie będzie wiedziało skąd dochodzi dotyk. Dotyk lekki zazwyczaj wywołuje lęk, zaś uciski są dla dziecka przyjemne. Stąd dzieci autystyczne preferują ubrania z długimi ręka­wami i nogawkami, nie chcą chodzić boso, dotykać błota, mokrego piasku. Podobny problem pojawia się u dzieci autystycznych przy doznaniach czucia głębokiego.

SZCZEGÓLNY PROBLEM

Szczególny problem z zakresu zaburzeń sensorycznych u dzieci autystycz­nych stanowią doznania dotykowe. Bowiem większość z nich cechuje nad­wrażliwość dotykowa. Niemożność kontrolowania bodźców dotykowych zewnętrznych powoduje strach, panikę, ucieczkę. Często dotyk drugiej osoby jest raniący. Stąd tak często obserwuje się, że dziecko autystyczne wzięte na ręce sztywnieje, wygina się, płacze, krzyczy, wycofuje się. Najchętniej uciek­łoby od osoby trzymanej do pozycji embrionalnej. Dyskomfort dotykowy często pojawia się przy wprowadzaniu nowych ubrań dla dziecka autystycz­nego. Pojawić się może swędzenie, drapanie, aż do czasu przywyczajenia się do nich – dlatego dziecko na widok nowego ubrania, które powoduje u niego ból z powodu nieprzyjemnych doznań dotykowych, może reagować autoag- resją, niszczeniem odzieży, wyrzucaniem jej.